Τετάρτη, 13 Οκτωβρίου 2010

"Λαϊκισμός" ή "Κοινωνισμός";

Ο αξέχαστος Βαγγέλης Γιαννόπουλος θεωρούσε τιμή του να τον αποκαλούν οι άλλοι λαϊκιστή. «Από το λαό προέρχομαι και χαίρομαι να μου προσάπτουν μια ετικέτα που έχει να κάνει με αυτή την έννοια, την οποία κάποιοι θέλουν να ξεχάσουμε…»
Ήταν το παράπονό του, όταν από τα μέσα σχεδόν της δεκαετίας του ’80 και μετά από την επιρροή συγχρόνων τότε αντιλήψεων της αριστεράς, είχε αρχίσει να αντικαθίσταται το θρυλικό «λαός» με το αρκετά ξενέρωτο «κοινωνία»… (Φαντάζεστε το σύνθημα «Λαός – ΠΑΣΟΚ στην Εξουσία» με αντικατάσταση του «λαός» σε «κοινωνία»;)

Πρόσφατα ο Κ. Μητσοτάκης κατηγόρησε τον Σαμαρά ευθέως ως «λαϊκιστή»… Και τον Γ. Παπανδρέου επίσης…
Ο «λαϊκισμός» ως πολιτική νοοτροπία είναι κατακριτέος αλλά στην ουσία η τάση αυτή κατάκρισης υποδηλώνει στο βάθος της και ψήγματα ολιγαρχικής νοοτροπίας. Από την άλλη, οι σύγχρονες ανάγκες παραγωγής πολιτικών είναι πολύ πιο πολύπλοκες από παλαιότερα και απαιτούν ολιγότερο πολιτικό πρωτογονισμό και ακόμα ολιγότερο πολιτικό αταβισμό.

Ίσως να ευθύνεται η ιδιαιτερότητα της ελληνικής γλώσσας, αλλά τελικά άλλο εκφράζει η λέξη «λαός» στα ελληνικά και στην ελληνική παράδοσή μας και άλλο η λέξη «κοινωνία»…

Η λέξη – έννοια «λαός» προέρχεται από την λέξη «λας» που σημαίνει πέτρα και οδηγεί πίσω, στην προϊστορική εποχή, στον γενάρχη της ελληνικής φυλής Δευκαλίωνα. Πού έριχνε πίσω του πέτρες και αυτές μεταμορφώνονταν σε ανθρώπους κι οι άνθρωποι αυτοί αποτέλεσαν τον «λαό»…
Ο «λαός» ήταν το σύνολο των ανθρώπων που κατοικούσαν στον τόπο που λεγόταν «Ελλάς» και φυσικά αποτελούταν από ανθρώπους με την ευρύτερη συγγένεια του «όμαιμου».

Η λέξη «κοινωνία» σημαίνει απλά «επικοινωνία»… Ένα από τα βασικά μυστήρια της ελληνικής ορθόδοξης θρησκείας, όπως εξελίχθηκε στους πρώτους αιώνες, είναι η λεγόμενη «Θεία Κοινωνία». Η επικοινώνιση της ουσίας ή του μηνύματος του θεού, όπως αδόκιμα θα λέγαμε σήμερα…
Αργότερα η έννοια αυτή άρχισε να σημαίνει το λαό ενός τόπου οργανωμένο σε τάξεις και στρώματα, που φυσικά διαθέτει κανόνες συνύπαρξης και συμβίωσης και συνεννοείται.

«Κακούργα κοινωνία» λέει ένα άσμα. Θα ήταν αδύνατο στον στιχουργό να γράψει «κακούργε λαέ»…
«Παλιοκοινωνία» τραγουδά ο Καζαντζίδης, αυτό κανένα δεν ενοχλεί. Όλοι αντιλαμβάνονται τι εννοεί.
«Κωλοέλληνες» τόλμησε να πει κάποτε ο Σαββόπουλος και αυτό ενόχλησε, δεν «κόλλησε» στη ψυχή του ακροατή, όπως δεν πρόκειται ποτέ να κολλήσει και η έκφραση «κωλολαός». Αντίθετα το «κωλοκοινωνία» το λέμε κάθε μέρα και το λέμε εύκολα…

Κοινωνία και λαός δεν μπορούν να έχουν το ίδιο αντικείμενο εννοιοδότησης στη δική μας παράδοση. Η έννοια «κοινωνία» εκφράζει κάτι το περισσότερο «ένοχο», κάτι το φορτισμένο από σχέσεις, διαπλοκές κάθε είδους, από νόμους και κανόνες πέρα και έξω από την θέλησή μας… Το «λαός» παραμένει πάντα αγνό, όμορφο, όπως το έπλασε η διάνοια αγαθών ανθρώπων.
Βέβαια στα νεώτερα χρόνια η έννοια «λαός» άρχισε να λαμβάνει και ταξική απόχρωση.
«Λαός και Κολωνάκι» επεγράφετο μια παλιά ελληνική ταινία. Κι η λέξη άρχισε να μπαίνει ολοένα και περισσότερο στα πολιτικά συνθήματα, έγινε η σημαία της αριστεράς και λόγω μάλιστα της ελληνικής ιδιαιτερότητας, αντικαθιστούσε και αντικαθιστά ακόμα την έννοια «εργάτης» και «εργατική τάξη».

Ίσως θα έπρεπε να βρεθεί κάποια άλλη λέξη για να δοθεί η έννοια του «λαϊκισμού» στην ελληνική γλώσσα. Είναι κρίμα να φορτίζεται αυτή η πανάρχαια λέξη, η τόσο όμορφη και η τόσο θετικά αρμοσμένη στην παράδοσή μας, με μια κακή έξη της πολιτικής μας ζωής.
Γιατί εδώ που τα λέμε, ο λαός είναι πάντα αγνός. Πάνω από τη φτήνια της πολιτικής. Η κοινωνία είναι αυτή που οφείλει να απορροφά την ένταση και τις σκοπιμότητες του παρόντος.
Τι θα λέγατε αντί για «λαϊκισμό» να επικρίναμε τον κ. Σαμαρά για «κοινωνισμό»;
Κ. Λαγωνικάκος

3 σχόλια:

Άτακτος Λόγος είπε...

Φίλτατε Κώστα,
να μου επιτρέψεις να διαφωνήσω ριζικά με την πρότασή σου να κατηγορούμε το Σαμαρά για «κοινωνισμό». Ο λόγος είναι απλός. Όταν εμφανίστηκαν στην Ελλάδα, στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα οι πρώτοι σοσιαλιστές, η προσωνυμία που τους είχε αποδόσει τότε ο τύπος και οι ίδιοι διεκδικούσαν ήταν «κοινωνιστές». Θεωρώ ύβρι, με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης, την ταύτιση του Σαμαρά με τους θαρραλέους εκείνους ανθρώπους.
Ως προς τις παρατηρήσεις σου για την ταύτιση της «κοινωνίας» με το «λαό»,θα προσθέσω κι ένα δικό μου συλλογισμό. Νομίζω ότι η ταύτιση αυτή έχει τις ρίζες της στην καθιέρωση του Χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας του Κράτους. Τότε, το σύνολο των υπηκόων του Μεγάλου Βασιλέως, όντας Χριστιανοί, μεταλάμβαναν των αχράντων μυστηρίων, ή όπως λέμε σήμερα, κοινωνούσαν.
Ενδεικτικό είναι επίσης ότι οι υποψήφιοι βουλευτές, δήμαρχοι, κοινοτάρχες, τουλάχιστον μέχρι τη δεκαετία του '50 - επ' αυτού του θέματος οι ελληνικές ταινίες εκείνης της εποχής μας προσφέρουν άφθονο υλικό - δεν απευθύνονται στο κοινό με την καθιερωμένη, στη γενιά μας, προσφώνηση «Ελληνικέ Λαέ», αλλά με την προσφώνηση «αγαπητοί κου συμπολίται».
Τώρα ποια εποχή η λέξη «λαός» αρχίζει να χρησιμοποιείται υποτιμητικά για να περιγράψει τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα δεν το ξέρω.
Ως προς το πότε η Αριστερά προτάσσει τη λέξη «λαός» της λέξης «εργατική τάξη» νομίζω ότι πρέπει να το αναζητήσουμε κι αυτό στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, αλλά στη Δυτική Ευρώπη.
Τέλος σε ό,τι αφορά την προσωνυμία του Σαμαρά νομίζω ότι μια μόνο μπορεί να ταιριάξει στο συνδυασμό υστερικού εθνικισμού και ψεύτικων υποσχέσεων: ΜΑΥΡΟΓΙΑΛΟΥΡΟΣ

Ανώνυμος είπε...

Εννοιολογική διαφορά μεταξύ "λαού" και "κοινωνίας" δεν υφίσταται μόνο στην ελληνική γλώσσα, αλλά και σε κάμποσες άλλες γλώσσες (τουλάχιστον ευρωπαϊκές). Για να το δούμε λίγο: λαός-κοινωνία, people-society, pueblo-sociedad, Volk-Gesellschaft.
Νομίζω πως η έννοια της κοινωνίας, society κλπ είναι συμμετοχή στους θεσμούς και στις διαδικασίας μιας συλλογικότητας (εκκλησία, δήμος, κράτος) και έχει το στοιχείο της "εταιρικότητας" (εταίροι είμαστε όταν συμμετέχουμε σε μια επιχείρηση, σε ένα σωματείο ή και σε μια πολιτεία).
Η έννοια του "λαού" έχει, στην ασθενή εκδοχή, το στοιχείο της πληθυσμιακής συνοχής (Γαλλία: peuple) και, στην ισχυρή εκδοχή, το στοιχείο της φυλετικής ομοιογένειας (Γερμανία: Volk), πάνω στην οποία θεμελιώνεται το εθνικό κράτος (φρούτο που εμφανίστηκε κυρίως τα τελευταία 200χρόνια). Με αυτήν την έννοια, Οθωμανικός ή Βυζαντινός λαός δεν υπάρχει, όμως υπάρχει ελληνικός και τουρκικός λαός.
Η έννοια "λαός", έχει αυτό το θετικό πρόσημο (όπως το έθεσες Κώστα) σε σχέση με την "κοινωνία", ίσως γιατί συνδέεται με έναν εθνικιστικό ή εθνικο-απελευθερωτικό λόγο, που παραπέμπει σε αξίες τις οποίες στήριξαν κυρίαρχες τάξεις, διανοούμενοι, εκπαιδευτικοί και, σε συμμαχία με τους παραπάνω, θρησκευτικοί θεσμοί.
Αυτά τα ολίγα προς το παρόν, γιατί τώρα μόλις μου προέκυψε μια δουλειά.

Γιώργος

Ανώνυμος είπε...

Αυτό που υπονοείς Γιώργο, όσον αφορά την φορτισμένη έννοια του "λαός", δεν επαληθεύεται ιστορικά. Υπάρχουν οι επίσης ελληνικότατες έννοιες "έθνος" και "γένος", που και γι αυτές υπάρχει διαφορετικό περιεχόμενο και τις διαφοροποιεί από το λατινικό "natio" και που ευρύτατα χρησιμοποιήθηκαν για να τονώσουν τα απελευθερωτικά αισθήματα κατά την ελληνική παλιγγεννεσία.
Με ευχάριστη έκπληξη διαπίστωσα ότι ο Παπαδιαμάντης, ο πτωχότατος αυτός κοσμοκαλόγηρος, ο οποίος για να ζήσει έκανε μεταφράσεις, σε σχετική μετάφραση του κειμένου της ιστορίας του Γ. Φίνλεϊ αναφέρει "χριστιανικόν έθνος" και "ελληνικός λαός" επιφέροντας πλήρη συγχυση στα μυαλά όλων εκείνων οι οποίοι επιμένουν να ταυτίζουν το "nationalism" με το "εθνικισμός"...
Για το "όμαιμον" οι Έλληνες είχαν άλλη λέξη: Το "γένος", πιστή μετάφραση του "natio" των ρωμαίων, ενώ για πολύ ευρύτερες συγγένειες είχαν τη λέξη "έθνος", ("έθνος μελισσάων" κατά πως θέλει ο Όμηρος...)

Κατά συνέπεια ιστορικά οι έννοιες αυτές κατέληξαν άλλες άτυχα και άλλες εύστοχα, να σημαίνουν άλλα αντί άλλων. Μια ιστορική - και προφανώς φιλολογική - προσέγγιση αυτών των εννοιών ίσως μας διδάξει πολύ περισσότερα περί της ιδιοσυστασίας των Ελλήνων και ακόμα περισσότερο: Μπορεί να μας εκπλήξει διαπιστώνοντας ότι αυτό που στη σύγχρονη γλώσσα αποκαλούμε "ρατσισμό" να μην υπήρχε στην παράδοσή μας, παρά μόνο πολύ αργότερα...
Να θυμίσω εδώ, ότι κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, οι Έλληνες συνήθιζαν να κατασφάζουν τους μωαμεθανούς της Πελοποννήσου, διαπράττοντας φρικτά πολλές φορές εγκλήματα, τα οποία μας έμειναν κρυφά, από την ιστορική αναγκαιότητα. Πολλοί μωαμεθανοί από αυτούς ήσαν Έλληνες, όμως ήταν αδιάφορη η αιματική συγγένεια, εκείνο που μετρούσε ήταν η πίστη...

Γιάννη:

Ειδικά για τον Σαμαρά θα συμφωνήσω στην προσωνυμία "μαυρογιαλούρος".
Όσον αφορά τους κοινωνιστές του 19ου αιώνα, το γνωρίζω και γνωρίζω και την ηρωική στάση πολλών εξ αυτών. Σοσιαλισμός είναι έννοια μεταγενέστερη. Στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, όλα εισάγονταν μετελληνισμένα και η ανωτέρω έννοια είχε μεταφραστεί ως "κοινωνισμός".
Αυτό ίσως με έκανε ακόμα περισσότερο να επιμείνω στην αντικατάσταση του "λαϊκισμός" με το "κοινωνισμός", αφού αγαπητέ φίλε, όσοι κατηγορούνται για "λαϊκισμό" στην ουσία αυτό πουλάνε: Κοινωνισμό!..
Αλλά πουλάνε μαϊμού... γιατί πλέον απέσβετο και λάλον ύδωρ...
Κ.Λ.